W powiecie kartuskim istnieje obecnie 14 rezerwatów przyrody o łącznej powierzchni 847,96 ha. Jedenaście rezerwatów znajduje się w Kaszubskim Parku Krajobrazowym, natomiast pozostałe - poza granicami parku. Najwięcej rezerwatów, bo aż 11 ma gmina Kartuzy, w gminie Stężyca są dwa, w gminie Sierakowice i Somonino po jednym. Projektuje się w najbliższym czasie stworzenie w powiecie kartuskim jeszcze dwóch rezerwatów - torfowiskowego w gminie Sulęczyno o nazwie „Torfowisko Karwęczyńskie” i w gminie Stężyca rezerwatu florystycznego na łąkach nad Jeziorem Patulskim.

Wydzielono również w powiecie trzy obszary chronione krajobrazu: kartuski, gowidliński i Dolina Raduni oraz kilka pięknie ukształtowanych zespołów przyrodniczo - krajobrazowych: Rynna Potęgowska, Rynna Kamienicka, Dolina Łeby, Rynna Mirachowska, Obniżenie Chmieleńskie, Rynna Brodnicko - Kartuska, Rynna Raduńska i Rynna Dąbrowsko - Ostrzycka.
Powiat kartuski ma również 120 pomników przyrody, są to pojedyncze okazy drzew lub całe grupy, a także głazy narzutowe. Najbardziej okazały i znany głaz nazwano „Diabelskim Kamieniem” i znajduje się on nad Jeziorem Kamiennym. Najwięcej głazów oznaczono w gminie Żukowo (40) oraz w gminie Stężyca (26) i Kartuzy (25).

Wzgórza morenowe, rzeki i jeziora

Powiat kartuski ma głównie polodowcową rzeźbę terenu, a więc przewagę wzgórz morenowych (czołowych i dennych). Z postoju lądolodu (około 13 tys. lat temu) pozostały „kaszubskie góry’, z rumowiskami skalnymi. W najbardziej zróżnicowanej części tego krajobrazu, od Kartuz w stronę Kościerzyny znajduje się najwyższe wzniesienie w Pasie Pojezierza Południowobałtyckiego. Jest to wzniesienie Wieżyca (328,6 m n.p.m.). Spore tereny kartuskiego w okolicach Mirachowa, ale także Stężycy i Sulęczyna zajmują tzw. pola sandrowe, te same które spotykamy również w Borach Tucholskich, odległych o kilkadziesiąt kilometrów.

Przez powiat kartuski przebiegają dwie ważne rzeki województwa pomorskiego - Łeba i Słupia, a także na obszarze powiatu mają swe źródła dwie inne - bardzo malownicze rzeki Radunia i Wierzyca, które są prawdziwą atrakcją tego regionu. Dolina Raduni z jej przełomem pod Babim Dołem od lat urzeka turystów. Rzeka Radunia utworzyła najdłuższy i najpiękniejszy szlak wodny w tej części Kaszub.

Polodowcowe rynny przecinają powiat kartuski w wielu miejscach tworząc przepiękne jeziora, o których urodzie i warunkach geograficznio - przyrodniczo - ekologicznych głośno już w świecie. Powiat kartuski jest częścią krainy zwanej Szwajcarią Kaszubską. Termin ten pojawił się w niemieckim przewodniku krajobrazowo - turystycznym w drugiej połowie ubiegłego stulecia, a w polskim informatorze w 1913 roku użył tej nazwy dr Aleksander Majkowski, pisarz, znawca Kaszub. Już na początku stulecia uznano, że Kartuzy i okolice są „zdrowe”, a powstałe jeszcze w XIX wieku Towarzystwo Upiększania Kartuz zachęcało do odwiedzania tej miejscowości. Budowano pensjonaty (w 1903 r. było ich 11), hotele, restauracje. Na wielogodzinne trasy po Szwajcarii Kaszubskiej można było wynajmować czteroosobowe bryczki, a trasa wiodła z Kartuz na Wieżycę, przez Brodnicę Dolną do Ostrzyc. Zachowały się malownicze opisy tamtych wypraw.

W powiecie kartuskim są 173 jeziora o powierzchni przekraczającej 1 ha, a jezior mniejszych - jak twierdzą geografowie - jest kilkaset. I dlatego nazwy Pojezierze Kaszubskie i Szwajcaria Kaszubska tak dobrze i obrazowo określają tę naprawdę piękną część województwa pomorskiego.

Do największych i najbardziej atrakcyjnych jezior w powiecie kartuskim należą Jezioro Raduńskie Górne i Jezioro Raduńskie Dolne długości ponad 16 km, Jezioro Mausz (460 ha powierzchni) i jeziora Gowidlińskie i Ostrzyckie o długości 7 km każde. To właśnie w tych wodach żyje blisko 40 gatunków ryb. Nic dziwnego, że wędkarze uważają tę krainę za istny raj.

Lasy, ptaki i zwierzyna

Najbardziej okazałe w powiecie kartuskim są lasy mieszane z wyraźną przewagą buka. Tzw. buczyna pomorska dominuje na Wzgórzach Szymbarskich i w Ostrzyckim Lesie. O swoistym uroku leśnych terenów powiatu kartuskiego stanowią też graby, jesiony, olchy i wiązy. Na piaszczystych glebach natomiast rosną lasy sosnowe. Oczywiście interesująca jest cała roślinność - od krzewów, traw i mchów, skalnic torfowiskowych, porostów, bylin jeziornych, glonów po grzyby, których obfitość stanowi jesienią dużą atrakcję turystyczną powiatu kartuskiego.

Również znawcy dzikiej fauny, myśliwi mogą znaleźć tu swoje i bogate w zwierzynę miejsca. W lasach i na łąkach w kartuskim łatwo spotkać różnorodną zwierzynę. Sarny, dziki, jelenie spotykane są najczęściej, rzadziej łosie, borsuki, jenoty, piżmaki - zwierzęta chronione, ale są również kuny leśne i łasice.

W tych okolicach występuje około 170 gatunków ptaków, z których ponad 120 gniazduje w powiecie kartuskim. Wśród chętnie obserwowanych i najcenniejszych można spotkać czaple siwą, żurawia, brodźca samotnego, orzechówkę, a z ptaków drapieżnych orła bielika, myszołowa, krogulca, jastrzębia gołębiarza i rybołowy. W tych okolicach żyję również dziewięć gatunków płazów i pięć gatunków gadów.

Alina Kietrys, Wojciech Okroj